Psikoloji Okumak İçin Hangi Bölüm Okunmalı? Bir Üniversite Tercihinin Hikâyesi
Psikoloji Okumak İsteyen Birinin Asıl Sorusu
Geçenlerde bir arkadaşımın yeğeniyle oturup uzun uzun konuştuk. Üniversite tercihleri yaklaşmıştı ve elinde telefon, bir yandan bölüm puanlarına bakıyor, bir yandan da bana aynı soruyu tekrar tekrar soruyordu:
“Psikoloji okumak istiyorum ama bunun için hangi bölümü okumam gerekiyor?”
İlk duyduğumda kolay bir soru gibi geldi. “Psikoloji bölümünü,” deyip geçebilirdim. Fakat birkaç dakika içinde meselenin bundan çok daha büyük olduğunu fark ettim.
Çünkü onun kafasındaki soru aslında “Hangi bölüme girmeliyim?” değildi.
“İnsanları anlamak istiyorsam nereden başlamalıyım?” diye soruyordu.
O gece konuşurken kendi üniversite yıllarımı, psikolojiye merakın nasıl başladığını ve insanların psikolojiyle ilgili bazı meslekleri neden birbirine karıştırdığını düşündüm. Bir noktada masadaki kahveyi bıraktım ve ona, “Gel bunu bir hikâye üzerinden konuşalım,” dedim.
Belki forumda bu konuyu araştıran başka biri de vardır diye düşündüm. Çünkü psikoloji okumak isteyen bir öğrencinin yalnızca bölüm adını değil, o bölümün arkasındaki eğitim yolunu da bilmesi gerekiyor.
Bir Masada İki Farklı Yol Haritası
Masada üç kişiydik.
Ben, üniversiteye hazırlanan Deniz ve Deniz’in ağabeyi Emre.
Emre mühendislik mezunuydu. Olaylara bakarken hızlıca çözüm üretmeyi, seçenekleri karşılaştırmayı ve bir yol haritası çıkarmayı seviyordu.
Deniz ise insan davranışlarına karşı daha meraklıydı. Bir arkadaşının neden sustuğunu, birinin neden aynı hatayı tekrar ettiğini, insanların neden bazen kendilerine zarar veren kararlar aldığını düşünüyordu.
Emre bilgisayarından bir tablo açtı.
“Üniversiteleri yazalım,” dedi. “Taban puanları, eğitim dili, burs oranları, akademik kadro, staj imkânları... Sonra seçenekleri azaltırız.”
Deniz gülümsedi.
“Ben daha bölümü tam olarak anlamadım ki.”
İşte o anda güzel bir tartışma başladı.
Emre’nin yaklaşımı çözüm odaklıydı. Deniz’in yaklaşımı ise insanın hikâyesini anlamaya çalışıyordu. Fakat ikisini birbirinin karşıtı olarak görmek yanlış olurdu.
Çünkü psikoloji eğitimi de yalnızca “insanları anlamak” değildir. Araştırma yapmak, veri değerlendirmek, bilimsel yöntem kullanmak, istatistik öğrenmek ve davranışları sistematik biçimde incelemek gerekir.
Aynı şekilde insanlarla çalışmak da yalnızca tablo hazırlamak veya problem çözmekten ibaret değildir. Bir danışanın söylediklerini, söylemediklerini, yaşam öyküsünü ve içinde bulunduğu ilişkisel çevreyi dikkate almak önemlidir.
O gece şunu fark ettim:
Psikoloji, hem insanı dinlemeyi hem de elde edilen bilgiyi bilimsel biçimde değerlendirmeyi gerektiren bir alan.
Amerikan Psikoloji Birliği de psikolojiyi davranış ve zihinsel süreçlerle ilgilenen geniş bir bilim alanı olarak tanımlıyor ve psikolojinin araştırmadan sağlığa, eğitimden iş dünyasına kadar çok farklı alanlara uzandığını belirtiyor.
Yani psikoloji okumak isteyen kişinin yalnızca “insanlarla iyi anlaşması” yeterli değil.
Merak etmesi, araştırması ve bilimsel düşünmeye de açık olması gerekiyor.
Peki Gerçekten Hangi Bölüm Okunmalı?
Deniz sonunda doğrudan sordu:
“Tamam ama cevap ne? Psikolog olmak isteyen biri üniversitede hangi bölümü okumalı?”
Burada cevabı fazla dolandırmaya gerek yok.
Türkiye’de psikologluk hedefleyen bir öğrencinin temel lisans eğitimi psikoloji bölümüdür. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Psikoloji lisansını tamamlamak ile psikolojinin bütün uygulama alanlarında uzmanlaşmış olmak aynı şey değildir.
Lisans eğitimi, alanın temelini oluşturur.
Psikoloji öğrencisi eğitim sürecinde gelişim psikolojisi, sosyal psikoloji, kişilik, bilişsel süreçler, öğrenme, araştırma yöntemleri, istatistik ve benzeri alanlarla karşılaşır. Akademik psikoloji eğitiminin önemli taraflarından biri de tam olarak budur: İnsan davranışını tek bir pencereden değil, farklı bilimsel yaklaşımlardan incelemek.
APA'nın lisans psikoloji eğitimi için yayımladığı güncel kılavuz da psikoloji lisansının öğrencileri hem psikolojiyle bağlantılı işlere hem de lisansüstü eğitime hazırlaması gerektiğini vurguluyor.
Bu yüzden “Psikoloji okuyacağım” diyen bir öğrencinin ikinci sorusu da şu olmalı:
“Psikolojinin hangi alanına yönelmek istiyorum?”
Klinik psikoloji mi?
Çocuk ve ergen alanı mı?
Örgütsel psikoloji mi?
Sosyal psikoloji mi?
Bilişsel psikoloji mi?
Nöropsikoloji mi?
Akademik araştırma mı?
Yoksa psikoloji eğitiminden elde ettiği becerileri eğitim, insan kaynakları, araştırma, pazarlama veya başka bir alanda mı kullanmak istiyor?
Bunların her biri farklı bir yol açabilir.
“Ben İnsanları Dinlemeyi Seviyorum” Tek Başına Yeterli mi?
Deniz burada biraz durdu.
“Ben insanları dinlemeyi seviyorum,” dedi. “O zaman psikoloji bana uygun değil mi?”
Emre hemen atıldı:
“Dinlemek güzel ama meslek için daha fazlası gerekiyor.”
Deniz ona baktı.
“Sen de her şeyi tabloya çeviriyorsun.”
Güldük.
Aslında ikisinin de haklı olduğu bir nokta vardı.
Psikoloji yalnızca empati mesleği değildir.
Ama empati de önemsiz değildir.
İyi bir psikoloji öğrencisinin insan deneyimine karşı meraklı olması değerli olabilir. Bunun yanında araştırma yöntemlerini öğrenmesi, bilimsel kaynakları değerlendirebilmesi, istatistikle çalışabilmesi ve kendi varsayımlarını sorgulayabilmesi gerekir.
Burada kadın ve erkeklere dair klasik kalıplara özellikle dikkat etmek gerekiyor.
“Kadınlar daha empatiktir, erkekler daha analitiktir” gibi kesin hükümler bilimsel açıdan sağlıklı bir kariyer rehberi oluşturmaz. Gerçek hayatta bunun çok daha karmaşık olduğunu görüyoruz.
O gece masadaki üç kişi bile bunu gösteriyordu.
Deniz'in empatik yaklaşımı vardı ama aynı zamanda ayrıntılı araştırma yapmayı seviyordu.
Emre stratejik düşünüyordu ama insanların duygularını anlamakta oldukça başarılıydı.
Ben ise ikisinin ortasında kalıp hangi üniversitelerin programlarını incelememiz gerektiğini düşünüyordum.
İnsan davranışı cinsiyet etiketlerine sığmayacak kadar karmaşık.
Bu nedenle psikoloji okumak isteyen bir öğrencinin kendisine “Kadın olduğum için mi psikoloji bana uygun?” veya “Erkek olduğum için mi bu alanda zorlanırım?” diye sorması yerine “Ben hangi becerilerde güçlüyüm ve hangilerini geliştirmem gerekiyor?” diye sorması daha anlamlıdır.
Psikolojinin Bugünkü Haline Gelmesi Bir Günde Olmadı
Emre bilgisayar ekranında üniversiteleri karşılaştırırken bir anda farklı bir soru sordu:
“İnsanlar psikolojiyi ne zamandan beri bilim olarak okuyor?”
Bu soru bizi başka bir yere götürdü.
İnsanların davranışlarını anlama çabası insanlık tarihi kadar eski. Fakat modern psikolojinin bağımsız bir bilim alanı olarak kurumsallaşması 19. yüzyıla dayanıyor. APA'nın kariyer rehberinde de psikolojinin modern bilimsel disiplin olarak 1870'lerde ortaya çıktığı belirtiliyor.
Bu tarih önemli.
Çünkü psikoloji uzun süre felsefenin, tıbbın ve farklı düşünce geleneklerinin kesişiminde gelişti. Zamanla deney, gözlem, ölçme ve istatistik gibi yöntemler alanın önemli parçaları haline geldi.
Bugün bir psikoloji öğrencisinin istatistik dersiyle karşılaşması bu yüzden tesadüf değil.
“Ben insanları seviyorum, neden istatistik öğreniyorum?” diye düşünen çok öğrenci var.
Cevap aslında oldukça basit:
Çünkü psikoloji insan hakkında güzel hikâyeler anlatmanın ötesinde, bu hikâyeleri sistematik olarak incelemeye çalışan bir bilim alanıdır.
Bir insanın “Ben böyle hissediyorum” demesi değerlidir.
Ama bilim insanının görevi bunun nedenini, ne kadar yaygın olduğunu, hangi koşullarda ortaya çıktığını ve başka açıklamaların mümkün olup olmadığını da araştırmaktır.
Psikoloji Okumak İsteyen Birinin Asıl Sorusu
Geçenlerde bir arkadaşımın yeğeniyle oturup uzun uzun konuştuk. Üniversite tercihleri yaklaşmıştı ve elinde telefon, bir yandan bölüm puanlarına bakıyor, bir yandan da bana aynı soruyu tekrar tekrar soruyordu:
“Psikoloji okumak istiyorum ama bunun için hangi bölümü okumam gerekiyor?”
İlk duyduğumda kolay bir soru gibi geldi. “Psikoloji bölümünü,” deyip geçebilirdim. Fakat birkaç dakika içinde meselenin bundan çok daha büyük olduğunu fark ettim.
Çünkü onun kafasındaki soru aslında “Hangi bölüme girmeliyim?” değildi.
“İnsanları anlamak istiyorsam nereden başlamalıyım?” diye soruyordu.
O gece konuşurken kendi üniversite yıllarımı, psikolojiye merakın nasıl başladığını ve insanların psikolojiyle ilgili bazı meslekleri neden birbirine karıştırdığını düşündüm. Bir noktada masadaki kahveyi bıraktım ve ona, “Gel bunu bir hikâye üzerinden konuşalım,” dedim.
Belki forumda bu konuyu araştıran başka biri de vardır diye düşündüm. Çünkü psikoloji okumak isteyen bir öğrencinin yalnızca bölüm adını değil, o bölümün arkasındaki eğitim yolunu da bilmesi gerekiyor.
Bir Masada İki Farklı Yol Haritası
Masada üç kişiydik.
Ben, üniversiteye hazırlanan Deniz ve Deniz’in ağabeyi Emre.
Emre mühendislik mezunuydu. Olaylara bakarken hızlıca çözüm üretmeyi, seçenekleri karşılaştırmayı ve bir yol haritası çıkarmayı seviyordu.
Deniz ise insan davranışlarına karşı daha meraklıydı. Bir arkadaşının neden sustuğunu, birinin neden aynı hatayı tekrar ettiğini, insanların neden bazen kendilerine zarar veren kararlar aldığını düşünüyordu.
Emre bilgisayarından bir tablo açtı.
“Üniversiteleri yazalım,” dedi. “Taban puanları, eğitim dili, burs oranları, akademik kadro, staj imkânları... Sonra seçenekleri azaltırız.”
Deniz gülümsedi.
“Ben daha bölümü tam olarak anlamadım ki.”
İşte o anda güzel bir tartışma başladı.
Emre’nin yaklaşımı çözüm odaklıydı. Deniz’in yaklaşımı ise insanın hikâyesini anlamaya çalışıyordu. Fakat ikisini birbirinin karşıtı olarak görmek yanlış olurdu.
Çünkü psikoloji eğitimi de yalnızca “insanları anlamak” değildir. Araştırma yapmak, veri değerlendirmek, bilimsel yöntem kullanmak, istatistik öğrenmek ve davranışları sistematik biçimde incelemek gerekir.
Aynı şekilde insanlarla çalışmak da yalnızca tablo hazırlamak veya problem çözmekten ibaret değildir. Bir danışanın söylediklerini, söylemediklerini, yaşam öyküsünü ve içinde bulunduğu ilişkisel çevreyi dikkate almak önemlidir.
O gece şunu fark ettim:
Psikoloji, hem insanı dinlemeyi hem de elde edilen bilgiyi bilimsel biçimde değerlendirmeyi gerektiren bir alan.
Amerikan Psikoloji Birliği de psikolojiyi davranış ve zihinsel süreçlerle ilgilenen geniş bir bilim alanı olarak tanımlıyor ve psikolojinin araştırmadan sağlığa, eğitimden iş dünyasına kadar çok farklı alanlara uzandığını belirtiyor.
Yani psikoloji okumak isteyen kişinin yalnızca “insanlarla iyi anlaşması” yeterli değil.
Merak etmesi, araştırması ve bilimsel düşünmeye de açık olması gerekiyor.
Peki Gerçekten Hangi Bölüm Okunmalı?
Deniz sonunda doğrudan sordu:
“Tamam ama cevap ne? Psikolog olmak isteyen biri üniversitede hangi bölümü okumalı?”
Burada cevabı fazla dolandırmaya gerek yok.
Türkiye’de psikologluk hedefleyen bir öğrencinin temel lisans eğitimi psikoloji bölümüdür. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Psikoloji lisansını tamamlamak ile psikolojinin bütün uygulama alanlarında uzmanlaşmış olmak aynı şey değildir.
Lisans eğitimi, alanın temelini oluşturur.
Psikoloji öğrencisi eğitim sürecinde gelişim psikolojisi, sosyal psikoloji, kişilik, bilişsel süreçler, öğrenme, araştırma yöntemleri, istatistik ve benzeri alanlarla karşılaşır. Akademik psikoloji eğitiminin önemli taraflarından biri de tam olarak budur: İnsan davranışını tek bir pencereden değil, farklı bilimsel yaklaşımlardan incelemek.
APA'nın lisans psikoloji eğitimi için yayımladığı güncel kılavuz da psikoloji lisansının öğrencileri hem psikolojiyle bağlantılı işlere hem de lisansüstü eğitime hazırlaması gerektiğini vurguluyor.
Bu yüzden “Psikoloji okuyacağım” diyen bir öğrencinin ikinci sorusu da şu olmalı:
“Psikolojinin hangi alanına yönelmek istiyorum?”
Klinik psikoloji mi?
Çocuk ve ergen alanı mı?
Örgütsel psikoloji mi?
Sosyal psikoloji mi?
Bilişsel psikoloji mi?
Nöropsikoloji mi?
Akademik araştırma mı?
Yoksa psikoloji eğitiminden elde ettiği becerileri eğitim, insan kaynakları, araştırma, pazarlama veya başka bir alanda mı kullanmak istiyor?
Bunların her biri farklı bir yol açabilir.
“Ben İnsanları Dinlemeyi Seviyorum” Tek Başına Yeterli mi?
Deniz burada biraz durdu.
“Ben insanları dinlemeyi seviyorum,” dedi. “O zaman psikoloji bana uygun değil mi?”
Emre hemen atıldı:
“Dinlemek güzel ama meslek için daha fazlası gerekiyor.”
Deniz ona baktı.
“Sen de her şeyi tabloya çeviriyorsun.”
Güldük.
Aslında ikisinin de haklı olduğu bir nokta vardı.
Psikoloji yalnızca empati mesleği değildir.
Ama empati de önemsiz değildir.
İyi bir psikoloji öğrencisinin insan deneyimine karşı meraklı olması değerli olabilir. Bunun yanında araştırma yöntemlerini öğrenmesi, bilimsel kaynakları değerlendirebilmesi, istatistikle çalışabilmesi ve kendi varsayımlarını sorgulayabilmesi gerekir.
Burada kadın ve erkeklere dair klasik kalıplara özellikle dikkat etmek gerekiyor.
“Kadınlar daha empatiktir, erkekler daha analitiktir” gibi kesin hükümler bilimsel açıdan sağlıklı bir kariyer rehberi oluşturmaz. Gerçek hayatta bunun çok daha karmaşık olduğunu görüyoruz.
O gece masadaki üç kişi bile bunu gösteriyordu.
Deniz'in empatik yaklaşımı vardı ama aynı zamanda ayrıntılı araştırma yapmayı seviyordu.
Emre stratejik düşünüyordu ama insanların duygularını anlamakta oldukça başarılıydı.
Ben ise ikisinin ortasında kalıp hangi üniversitelerin programlarını incelememiz gerektiğini düşünüyordum.
İnsan davranışı cinsiyet etiketlerine sığmayacak kadar karmaşık.
Bu nedenle psikoloji okumak isteyen bir öğrencinin kendisine “Kadın olduğum için mi psikoloji bana uygun?” veya “Erkek olduğum için mi bu alanda zorlanırım?” diye sorması yerine “Ben hangi becerilerde güçlüyüm ve hangilerini geliştirmem gerekiyor?” diye sorması daha anlamlıdır.
Psikolojinin Bugünkü Haline Gelmesi Bir Günde Olmadı
Emre bilgisayar ekranında üniversiteleri karşılaştırırken bir anda farklı bir soru sordu:
“İnsanlar psikolojiyi ne zamandan beri bilim olarak okuyor?”
Bu soru bizi başka bir yere götürdü.
İnsanların davranışlarını anlama çabası insanlık tarihi kadar eski. Fakat modern psikolojinin bağımsız bir bilim alanı olarak kurumsallaşması 19. yüzyıla dayanıyor. APA'nın kariyer rehberinde de psikolojinin modern bilimsel disiplin olarak 1870'lerde ortaya çıktığı belirtiliyor.
Bu tarih önemli.
Çünkü psikoloji uzun süre felsefenin, tıbbın ve farklı düşünce geleneklerinin kesişiminde gelişti. Zamanla deney, gözlem, ölçme ve istatistik gibi yöntemler alanın önemli parçaları haline geldi.
Bugün bir psikoloji öğrencisinin istatistik dersiyle karşılaşması bu yüzden tesadüf değil.
“Ben insanları seviyorum, neden istatistik öğreniyorum?” diye düşünen çok öğrenci var.
Cevap aslında oldukça basit:
Çünkü psikoloji insan hakkında güzel hikâyeler anlatmanın ötesinde, bu hikâyeleri sistematik olarak incelemeye çalışan bir bilim alanıdır.
Bir insanın “Ben böyle hissediyorum” demesi değerlidir.
Ama bilim insanının görevi bunun nedenini, ne kadar yaygın olduğunu, hangi koşullarda ortaya çıktığını ve başka açıklamaların mümkün olup olmadığını da araştırmaktır.